زمين شناسي عمومي استان سیستان و بلوچستان

 

 استان سيستان و بلوچستان يکى از استانهاى پهناور کشور مى باشد که در جنوب خاور ايران واقع بوده ،از نظر تقسيمات زمين‌شناسى ايران در زون شرق و جنوب شرق ايران قرار داردو ريخت شناسى متنوعى بر آن حاکم است. دوفرونشست تکتونيکى لوت و جازموريان مناطق پست و فرو افتاده استان و دوقله تفتان و بزمان نقاط مرتفع استان را تشکيل مى دهند.

جدا از مرفولوژى متغير ، ويژگيهاى زمين شناسى استان در همه جا يکسان نيست .به طورى که تمام استان را مى توان به زيرپهنه هاى جداگانه زير تقسيم نمود :

الف)  زيرپهنه زابل- زاهدان- سراوان

زيرپهنه زابل- زاهدان- سراوان، قسمتی ازحوضه فليشی خاور ايران است که عموما به نام کوه های شرقی ايران ازآن ياد مى شود. اين بخش استان دارای يک پی سنگ اقيانوسی است که باتوالی ضخيمی از نهشته های فليش گونه به سن کرتاسه پسين- اوليگوسن آغازی پوشيده شده است. پيدايش حوضه يادشده حاصل يک اشتقاق درون قاره ای بين بلوک لوت (درباختر) و بلوک افغان (درخاور) دانسته شده است. اگرچه بخش بيشتر اين پوسته در زونهای فرورانش ازبين رفته است ولی بقايای آن - بويژه درامتدادگسلهای ژرف و طــولی ناحـيه- نظــيرگسل نهبندان - رخنمون دارد. سنگهای جوانتر از اوليگوسن اين ناحيه محدود به روانه های گدازه ای است که در بسياری از نواحی دارای پتانسيل معدنی هستند. کوه تفتان جوانترين تکاپوی آتشفشانی ناحيه است که در شمال شهرستان خاش چکاد بلندی را مى سازد. افزون برگدازه های بيرونی- به سن های نئوژن تا کواترنری- ميتوان به توده های نفوذی گرانيتی ائوسن- اوليگوسن اشاره کردکه ازجنوب خاوری شهرستان خاش به درون فليشهای ائوسن تزريق شده اند. توده های گرانيتی مذکور وابسته به رويدادکوهزائی پيرينه ای هستند. اين رويداد دربرخورد نهائی دو ورق لوت و افغان- بسته شدن زمين درز خاور ايران و عقب نشينی دريا، به سمت جنوب نقش اساسی داشته است. در زير پهنه زابل- زاهدان- سراوان روند ساختارها شمالی- جنوبی است. ولی ازجنوب خاش روندهای ساختاری به سمت جنوب خاورگرايش پيدا مى کنند بطوريکه درشمال سراوان با راستای خاوری - باختری مکران يکی شده و تا تاجيکستان ادامه پيدا مى کند.

ب) زيرپهنه زابل

 گوشه شمالی استان سيستان و بلوچستان (دشت زابل) بخشی از بلوک هيلمند (هلمند) است که بوسيله گسل هريررود از ساير قسمتهای ايران جداشده است. به جزيک برونزد ولکانيکی کوچک (کوه خواجه) رويه اين دشت با نهشته های آبرفتی جوان پوشيده شده است و لذا از چند و چون زمين شناسی آن اطلاعی دردست نيست ولی مطالعات ژئوفيزيکی نشان مى دهد که در زير پوشش آبرفتی توالی ضخيمی از رسوبهای تقريبا افقی وجود دارد که تنها رسوبهای کواترنر آن حدود دو کيلومتر ضخامت دارند. ويژگی فرو افتاده اين دشت يادآور فرونشست داری رود در افغانستان مرکزی است.

ج) زيرپهنه لوت

  حاشيه باختری استان سيستان و بلوچستان لبه خاوری بلوک زمين ساختی لوت است که بوسيله گسل نه خاوری از ساير قسمتهای استان جدا شده است. بخش موردنظر(حاشيه لوت) زمين های پست و فرو افتاده ای است که عموما با تلماسه های بادی و يا نهشته های سرخ رنگ نئوژن پوشيده شده است و لــذا دانســته های زمين شناسی آن چندان زياد نيست. درحاشيه جنوبی زير پهنه لوت مجموعه های آتشفشانی لوت و ولکانيکهای پايانه جنوب خاوری کمان ماگمائی اروميه- بزمان قابل جدايش نيستند. در اين ناحيه جدا ازمخروط آتشفشان بزمان بيش از ده مخروط آتشفشان جوان قابل شناسائی است.

د)زيرپهنه جازموريان

 زيرپهنه جازموريان يک فرونشست تکتونيکی است که درجنوب آتشفشان بزمان وشمال کوههای بشاگردو همچنين ارتفاعات خاور ايرانشهرحاوی رسوبهای سيلتی- رسی که بر اين فـرونشست تخلـــــيه مى شونــد. به همــين رو بخــش بيشتر فــرونشست جازموريان بانهشته های آبرفتی جــوان پوشــيده شـــده اند. در حاشيه جنوبی از نوع برخان است.

    از نگاه زمين شناسی، درگذشته جازموريان حاشيه جنوبی بلوک صحرائی لوت تصورمی شد ولی بررسيهای ژئوفيزيک هوائی نشانگر آن است که در اين ناحيه پی سنگ از نوع پوسته اقيانوسی است و لذا به نظر ميرسد که فرونشست جازموريان به واقع گودال پيش کمانی منشورهای فزاينده مکران است. چنين فرونشست هائی در بسياری از  زونهای فرورانــش دنيا وجود دارد که گاه دارای ذخاير هيدروکربور در خور توجه اند.

هـ ) زيرپهنه مکران

 زيرپهنه مکران شامل کوههای خاوری - باختری است که از جنوب گودال جازموريان تا ساحل دريای عمان را زيرپوشش دارد. در زير پهنه مکران – همانند زير پهنه زابل – خاش – سراوان، پی سنگ ناحيه از نوع پوسته های اقيانوسی است که باتوالی ضخيمی ارنهشته های شبه فليشی کرتاسه بالائی- اليگوسن و رديفهای مولاسی ميوسن- پليوسن پوشيده شده است. در يک راستای شمال به جنوب سن سنگها کاهش می يابد. درحاشيه شمالی مکران  مجموعه های افيوليتی کرتاسه بالو در حاشيه دريای عمان رديف های سست و کم سيمان مولاس پليوسن و پادگانه های دريائی کواترنر قراردارند. با توجه پراکنش واحدهای سنگی چنين بنظرمى رسد که از زمان کرتاسه به بعد- به لحاظ گوناگون- دريا به سمت جنوب عقب نشسته و رسوبهای جوانتری از خودبرجای گذاشته است. از نگاه ساختاری زير پهنه مکران مجموعه ای از منشورهای فزاينده است که در شکل گيری آن فرورانش پوسته اقيانوسی عمان به سمت شمال (زيرمکران) نقش اساسی داشته است.  بهمين لحاظ ساختارها روند خاوری- باختری دارند و بطورعموم محدود به گسل های راندگی طولی باشيب به سمت شمال - شمال خاورند. پديده فرو رانش عمان به زيرمکران هنوز پايا است به همين دليل ويژگيهای زمين شناسی مکران بسيار شاخص بوده و مورد توجه دانشمندان و پژوهشگران دانش زمين شناسی است.

Copyright 2010 GSI